امروز : شنبه ۲۰ آذر ۱۳۹۵ - 2016 December 10
۰۶:۳۸
ادموند
کمک مالی
کانال پیروان موعود
موسسه قاف
جنبش
کد خبر: 10726
تاریخ انتشار: ۶ خرداد ۱۳۹۲ - ساعت ۰۹:۵۴
تعداد بازدید: 63
در دایره‌المعارف‌های علوم اجتماعی به طور کلی نسبت فرهنگ و عالم انسانی در دو منظومه مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. قسم نخست این تعاریف، فرهنگ را ...

در دایره‌المعارف‌های علوم اجتماعی به طور کلی نسبت فرهنگ و عالم انسانی در دو منظومه مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. قسم نخست این تعاریف، فرهنگ را معنایی متعلق به نخبگان و اشراف دانسته و عینیات بیرونی آن را در هنر و ادبیات و سینما و کتاب دانسته و نسبت آن را با افرادی تعریف می‌کنند که در هر یک از زمینه‌های مذکور در اوج قرار دارد. با این نگاه، فرهنگ متعلق به قشر خاصی از انسان‌ها بوده و دسته‌های با فرهنگ و بی‌فرهنگ ایجاد می‌شود. یک بازیگر سینما یا ادیب یا نقاش لزوما به علت وابسته بودن به یک حوزه خاص، بافرهنگ تلقی می‌شود.

دسته دوم تعاریف فرهنگ برعکس تعریف قبل، در نسبت با عموم مردم و توده انسانی ارتباط برقرار می‌کند. در این نگاه، فرهنگ به مثابه هوایی تصور می‌شود که جامعه تنفس می‌کند. همانگونه که محیط بی‌هوا در عالم انسانی قابل تصور نیست، محیط بی‌فرهنگ نیز در عالم انسانی متصور نیست. فرهنگ، کیفیت و نحوه زیست انسانی تعریف می‌شود. با این نگاه هیچ انسانی و جامعه‌ای بی‌فرهنگ نیست. فرد یا کسی به نام بی‌فرهنگ وجود خارجی ندارد. صرفا کیفیت و زیست انسان‌ها متفاوت می‌شود.

علوم اجتماعی مدرن به علت قرار گرفتن بر پایه‌های نسبیت فلسفی و شکاکیت، از این مرحله جلوتر نمی‌آید. جهان‌بینی الهی اما متوقف در این ایستگاه نمی‌‌شود و مبتنی بر غایتی که فرهنگ نشانه رفته است، مفاهیمی دوگانه «فرهنگ خوب» و «فرهنگ بد» را هم تعریف می‌کند. در این نگاه دیگر صرف هنرمند بودن یا ادیب بودن مایه بافرهنگ بودن انسان را فراهم نمی‌کند بلکه آن زیستِ انسانی که در جهت غایات الهی باشد، فرهنگ خوب و هرآنچه که خلاف این غایات باشد، فرهنگ بد توصیف می‌شود. هنر، ادبیات، سینما، گرافیک، تئاتر و امثالهم فرهنگ نخواهد بود بلکه مجرایی برای انتقال آن دسته مفاهیم زیستِ انسانیِ معطوف به غایات الهی است.

مبتنی بر مفاهیم نظری فوق می‌توان بررسی نهادهای فرهنگی و بایدهای آن را در نظام اسلامی آغاز کرد. بر مبنای تعریف فوق، سازوکارهای اجرایی نهادهای فرهنگی باید به گونه‌ای باشد که توده‌های مردمی را هدف گرفته باشد. فرهنگ در نظریه فرهنگی جمهوری اسلامی، کالایی لوکس و تشریفاتی و متعلق به طبقه خواص و نخبگان نیست. فرهنگ در قدم اول بستری زیستی عموم مردم است. پس برنامه‌های این نظام در جهت‌گیری کلان خود باید معطوف به این دسته عظیم مردمی باشد.

در قدم دوم نیز برحسب نظام هنجاری «خوب و بد» در جهان‌بینی الهی باید سوق‌دهنده جمهورِ مردم به سمت ارزش‌های الهی باشد. در طراحی هدف، طرح دغدغه‌ها، نظام سوژه‌یابی و میزان ضریب دادن به هنرها و برنامه‌های مختلف، همگی باید با ملاحظه قرار دادن جمهورِ مردم باشد. یکی از نقدهای جدی وارد بر ساختار فعلی نهادهای فرهنگی جمهوری اسلامی دقیقا در همین نقطه است. چندان دور از واقعیت نخواهد بود اگر ادعا شود که ساختار فعلی درست در نقطه مقابل این تعریف قرار دارد. اگر برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران را از دایره اقدامات و سیاست‌های کلان فرهنگی نظام خارج کنیم، بزرگ‌ترین متولی تنظیم هوای جامعه برای تنفس، سازوکار فرهنگی دیگری ندارد که عموم مردم با آن نسبتی برقرار کرده باشند. هرچند نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران نیز بیش از آنکه برون‌داد یک سازوکارِ ازپیش طراحی شده باشد، صرفا رویداد و اتفاقی است که باید هر سال تکرار شود. به جرات می‌توان گفت توده مردم هیچ نسبتی با سایر برنامه‌ها و اقدامات کلان حاکمیتی در حوزه فرهنگ برقرار نمی‌کنند. تفاوتی هم ندارد که این اقدامات کلان، جشنواره فیلم فجر باشد یا مسابقات کتابخوانی.

در جمهوری اسلامی نهادهای متعددی متولی فعالیت‌های فرهنگی هستند. هر یک از این نهادها به تشخیص خود وارد این حوزه شده و با تخصیص هزینه، نیروی انسانی، فکر و ساختارهای اجرایی به پیاده‌سازی برنامه‌های مد نظر خود مشغولند. چنین تعددی بالذات مثبت یا منفی نیست. از یک سو می‌تواند مفید واقع شده و اقشار، لایه‌ها و طبقات مختلف اجتماعی را تحت پوشش خود قرار دهد و از سوی دیگر در صورت نداشتن برنامه مشخص و عدم تقسیم وظایف می‌تواند موجب هرز رفتن منابع شود. مجموعه نظام فرهنگی جمهوری اسلامی در این مرحله با دو مشکل عمده و کلان روبروست. نخست آنکه این نظام از نداشتن اطلس وضعیت فرهنگی جامعه به شدت رنج می‌برد. جمهوری اسلامی هیچ مختصات و نقشه‌ای از وضعیت فعلی فرهنگ عمومی خود در اختیار ندارد. بالتبع ارزیابی دقیقی نیز از نقاط قوت و ضعف فرهنگ موجود در اختیار نیست. هیچ تخمینی از مختصات فرهنگ عمومی کشور وجود ندارد. مشخص نیست نقاط قوت و آسیب‌پذیر فرهنگ موجود کجاست. کدام امور نقاط ضعف فرهنگی عمومی است و باید برای آن هزینه مالی و انسانی صرف کرد و کدام امور جزئی از نقاط قوت فرهنگ عمومی محسوب می‌شوند و نیازی به هزینه‌های مالی و انسانی ندارند. وقتی چنین اطلسی وجود ندارد چه بسا ممکن است عمده منابع تعداد زیادی از دستگاه‌های اجرایی معطوف فعالیت در بخش‌هایی شود که در اولویت‌های پایین‌تر قرار داشته و اولویت‌های اصلی مغفول واقع شده باشند. به بیان ساده‌تر، هیچ لیستی از موضوعات مختلف فرهنگی کشور در دست نیست که به ترتیب اهمیت، مرتب شده باشد و برحسب آن بتوان برنامه‌های فرهنگی را براساس میزان ضرورت رتبه‌بندی کرد.

نکته مهم دیگری که باید به عنوان یکی از آسیب‌های مدیریت کلان فرهنگی جمهوری اسلامی مطرح شود، نبود یک ستاد برای هماهنگی دستگاه‌های مختلف است. اگر نهادهای مختلفی که در کشور فعالیت‌های فرهنگی انجام می‌دهند را اندام پیکره فرهنگی جمهوری اسلامی تصور کنیم، این پیکره از نبود یک اتاق فکر که مرجع اصلی هدایت و برنامه‌ریزی باشد رنج می‌برد. این امر موجب آن می‌شود که نهادهای مختلف فرهنگی نظام چونان جزیره‌های پراکنده مشغول فعالیت باشند بدون آنکه تقسیم کاری صورت گرفته باشد و یا از فعالیت دیگر مجموعه‌های مرتبط مطلع باشند. هر یک از نهادهای فرهنگی بر حسب آنچه که خود تشخیص داده مشغول فعالیت است بدون آنکه بداند این فعالیت در مجموعه فرهنگی کشور که نهادهای دیگری نیز مشغول فعالیت هستند چه تاثیری دارد و برآیند این فعالیت‌ها، فرهنگ عمومی جامعه را به چه غایتی رهنمون می‌شود.

هرچند در عرصه نظر، رهبر معظم انقلاب بار این مسئولیت را بر عهده شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار داده و آن را قرارگاه اصلی فرهنگی کشور توصیف کرده‌اند، ولی به فعالیت‌ها و اقدامات این شورا که عملا عالم واقع در جریان است، چنین نیست. گذشته از ضعف‌های ساختاری شورای عالی انقلاب فرهنگی، این شورا جز قوه تقنین اهرم دیگری در اختیار ندارد.

یک حرکت درست مدیریت شده مستلزم شناخت همزمان تهدیدها و فرصت‌هاست. مدیریت فرهنگی از نگاه حاکمیتی آن هم باید نسبت به تهدیدها و ناهنجاری‌ها علیه فرهنگ خودی شناخت داشته باشد و هم باید نقاط قوت فرهنگ خودی را مد نظر داشته باشد. نقد جدی دیگری که از این ناحیه به مجموعه مدیریت فرهنگی کشور آن است که مجموعه مدیریت فرهنگی جمهوری اسلامی بیش از آنکه فرصت‌محور بوده و استعدادها و پتانسیل‌های فرهنگ خودی را دستمایه حرکت و پویایی فرهنگی قرار دهد ، تهدیدمحور بوده و بر برنامه‌ریزی برای رفع تهدید متمرکز است. لازم به ذکر نیست که تاکید بر این مطلب به هیچ وجه به معنای نادیده گرفتن تهدیدهای بالقوه و بالفعل علیه فرهنگ خودی نیست.

ارزیابی فعالیت‌های فرهنگی بر اساس معیارهای کمی نیز از جمله آفات مجموعه نهادی فرهنگی کشور محسوب می‌شود. فرهنگ و امر فرهنگی پدیده‌ای سیال و پیوسته است. نمی‌توان و نباید بر اساس معیارهای کمی و خط‌کش‌های عددی فعالیت‌های فرهنگی را متراژ کرد. ارائه آمارهای عددی گوناگون و افزایش سال به سال عناوین و تیراژ کتاب‌ها دردی از سرانه پایین مطالعه اختیاری کم نمی‌کند. بررسی این مسأله می‌‌تواند ما را به امور دیگری هم هدایت کند که هر کدام از آنها می‌تواند شرحی از قصه پر غصه مدیریت فرهنگی جمهوری اسلامی باشد. امر فرهنگی، زمان‌بر است. مخاطب امر فرهنگی، انسان است. این مسأله در کنار ویژگی‌هایی که در سطور فوق از فرهنگ توصیف شد، موجب می‌شود نتیجه فعالیت فرهنگی، به تدریج و پیوسته باشد. فعالیت فرهنگی، یکباره و ناگهانی موثر واقع نمی‌شود. این امور از اقتضائات و ذاتیات فعالیت‌های فرهنگی محسوب می‌شود.  عدم فهم این نکته از سوی مدیران نیز موجب می‌شود که مسئولان میانی برای رفع ایرادهای عجولانه‌ای که از سوی مدیریت‌های فرهنگی به مجموعه‌های پایین دستی وارد می‌شود به دم دستی‌ترین راهکار که همان دست و پا کردن آمار کمی و افزایش روز به روز و سال به سال محتوای این آمارها اقدام کنند. اقدامی که به شدت برای پر کردن بیلان کاری‌های مفید است اما آنچه درون این سیکل بازی‌های کمی و آماری مغفول واقع می‌شود.

آنچه در سطور این یادداشت عنوان شد، صرفا بیان برخی آفت‌هایی است که درون ساختار فرهنگی جمهوری اسلامی لانه کرده است. آفاتی که جزء ذاتی ساختار است و با رفت و آمد انسان‌ها تغییری نمی‌کند. این ساختار بیشتر مناسب شرایط ثبات است تا شرایطی فعلی و دوران گذارِ انقلاب اسلامی که رهبر معظم انقلاب آن را «پیچ تاریخی» توصیف کرده‌اند. دوران گذر از پیچ تاریخی، انسان‌ها و ساختارهایی جسور و خط‌شکن می‌طلبد نه ساختارهایی که در بهترین حالت، نتیجه‌ای جز حفظ وضع موجود ندارند. اهمیت این مسأله در عرصه فرهنگ ارزشی دوچندان می‌یابد که نبرد امروز، نبرد تسخیر اذهان و قلوب است.

----------------------------------------

یادداشت: محمدصادق علیزاده

----------------------------------------
انتهای پیام/س
برچسب ها:
آخرین اخبار