امروز : دوشنبه ۷ فروردین ۱۳۹۶ - 2017 March 26
۰۲:۳۸
ادموند
کمک مالی
موسسه قاف
جنبش
کد خبر: 151236
تاریخ انتشار: ۱۵ تیر ۱۳۹۴ - ساعت ۱۸:۳۲
تعداد بازدید: 282
تهجد و شب زنده داری و دعا و مناجات در شبها سكّويی است كه انبياء و اولياء و صُلحاء از آنجا تا بی نهايت پرواز كرده اند و مقرّبان درگاه ربوبی هر چه دارند، از شب زنده داريها و مناجاتهای شبانه دارند...


شب خيز كه عاشقان به شب راز كنند // گرد در بام دوست پرواز كنند

هرجا كه دری بود به شب بسته شود // اِلّا در دوست را كه شب باز كنند(1)
تهجد و شب زنده داری و دعا و مناجات در شبها سكّويی است كه انبياء و اولياء و صُلحاء از آنجا تا بی نهايت پرواز كرده اند و مقرّبان درگاه ربوبی هر چه دارند، از شب زنده داريها و مناجاتهای شبانه دارند.
اگر پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله به مدال ختم رسالت دست يافت، زمينه اصلی آن را شب نشينيهای غارِ حرا و گريه های شبانه او فراهم می كرد كه:
اربعين ها گريه و زاری كند // بهر آنكه روح را صافی كند
نيمه شب ها با خدايش راز كرد // خود رها از دست نفس و آز كرد
هر كس می خواهد رهرو راستين رسول حق باشد و او را در زندگی اسوه خويش بداند كه «لَكُمْ فی رَسُولِ اللَّهِ اُسْوْةٌ حَسَنَةٌ »؛(2) «برای شما در (روش) رسول خداصلی الله عليه وآله سرمشق نيكويی است. » لازم است تهجد و شب زنده داری را در زندگی خويش روش و منش خود قرار دهد و با آن خو بگيرد. امام صادق عليه السلام فرمود: «عَلَيْكُمْ بِصَلاةِ اللَّيْلِ فَاِنَّها سُنَّةُ نَبِيِّكُمْ؛(3) بر شما باد به نماز شب؛ زيرا نماز شب سنّت پيامبر شماست.»
تاكِ خويش از گريه های نيمه شب سيرآب دار // كز درون او شعاع آفتاب آيد برون
ذرهّ ای بی مايه ای ترسم كه ناپيدا شوی // پخته تر كن خويش را تا آفتاب آيد برون
درگذر از خاك و خود را پيكر خاكی مگير // چاك اگر در سينه ريزي، ماهتاب آيد برون
گر به روی تو حريم خويش را در بسته اند // سر به سنگ آستان زن، لعل ناب آيد برون(4)
آنچه پيش رو داريد. نگاهی است گذرا به سيره پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله در شب زنده داری و مناجات و دعا.

قرآن و توصيه به نماز شب
قرآن كريم در دو بخش نماز شب را مورد سفارش قرار داده است:
بخشی از آيات، مخصوص شخص پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله است كه خداوند نماز شب را بر آن حضرت در همان اوائل بعثت واجب فرموده و آثار ويژه آن را برای حضرت بيان كرده است، مانند:
1. «يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ * قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَلِيلاً * نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً * أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً »؛(5) «ای جامه به خود پيچيده! شب را جز كمي، به پاخيز! نيمی از شب را يا كمی از آن كم كن يا بر نصف آن بيفزا و قرآن را با تأمّل بخوان!»
ای مزمّل خيز در آنای ليل // بهر راز و ذكر همگام سهيل
نيمه شبها با خدايت راز كن // خود رها از دست نفس و آز كن
آن گاه راز لزوم شب بيداری را اين می داند كه بتواند قرآن را تحمل كند و در برابر مشكلات فراوان مقاوم و استوار بار آيد: «إِنَّا سَنُلْقِی عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً * إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِی أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً * إِنَّ لَكَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلاً »(6)؛ «(چرا كه) ما به زودی سخنی سنگين را برتو القاء می كنيم. مسلماً برنامه (عبادت) شبانه پا برجاتر و با استقامت تر است و تو در روز تلاش مستمر و طولانی خواهی داشت.»
سبح (بر وزن مدح) در اصل به معنای حركت و رفت وآمد است و گاه به شنا كردن نيز اطلاق می گردد؛ چرا كه حركات مداومی دارد. گويی جامعه انسانی را به اقيانوس بيكرانی تشبيه می كند كه گروه كثيری در آن در حال غرق شدن می باشند. امواج خروشانش به هر سو حركت می كند. كشتيهای سرگردان در آن پناهگاهی می جويند و پيامبر اسلام صلی الله عليه وآله تنها منجی غريق در اين دريا و قرآن و اهل بيت عليهم السلام كشتی نجات اين اقيانوس اند و اين شناگر بزرگ و اين منجی بشريت بايد با عبادات و نماز شبها خود را برای اين مأموريّت و رسالت عظيم روزانه آماده سازد. (7)
2. «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسی أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً »؛(8)«و (پاسی) از شب را (از خواب برخيز) و تهجّد و نماز شب داشته باش! اين يك وظيفه اضافی برای توست تا پروردگارت تو را به مقامی در خور ستايش برانگيزد.»
گر مقام محمودت در دل بود // با مناجات و دعا حاصل بود
«مقام محمود » چنان كه از لفظش پيداست، معنی وسيعی دارد كه شامل هر مقامی كه در خور ستايش باشد، می شود؛ ولی مسلّماً اينجا اشاره به مقام ممتاز و فوق العاده ای است كه برای پيامبرصلی الله عليه وآله در سايه عبادتهای شبانه و نيايش در دل سحر حاصل شده است. معروف در ميان مفسران اين است كه اين مقام، همان شفاعت كبرای پيامبرصلی الله عليه وآله است. (9)
3. «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَيْلاً طَوِيلاً »(10) «و در شبانگاه برای او سجده كن و مقدار طولانی از شب او را تسبيح گوی!»
و بخش دوم، آياتی است كه فضيلت تهجد و شب زنده داری و نماز شب را برای عموم بيان كرده است كه در اين زمينه نيز به نمونه هايی اشاره می شود:
1. تمجيد از شب زنده داران: در قرآن كريم می خوانيم: «تنها كسانی به آيات ما ايمان می آورند كه هر وقت اين آيات به آنها يادآوری شود، به سجده می افتند و تسبيح و حمد پروردگار شان را به جای می آورند و تكبر نمی كنند: «تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ * فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِی لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ »؛(11) «پهلوهايشان از بستر (در دل شب) دور می شود (و برپاخاسته رو به درگاه خدا می آورند و) پروردگار خود را با بيم و اميد می خوانند و از آنچه به آنها روزی داده ايم، انفاق می كنند. هيچ كس نمی داند چه پاداشهای مهمّی كه مايه روشنی چشم (برای آنها) است، نهفته (و آماده شده است.) اين جزاء اعمالی است كه انجام می دادند.»

2. صفت پرهيزكاران: «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ... كانُوا قَلِيلاً مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ * وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ »؛(12) «به يقين پرهيزكاران در باغهای بهشت و در ميان چشمه ها قرار دارند... آنها كمی از شب را می خوابيدند و در سحرگاهان استغفار می كردند.»
3. نشانه علم واقعي: «أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِی الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ »(13)؛ (آيا چنين كسی با ارزش است) يا كسی كه در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قيام از عذاب آخرت می ترسد و به رحمت پروردگارش اميدوار است؟ بگو: آيا كسانی كه می دانند با كسانی كه نمی دانند، يكسان اند؟»
اينكه قرآن كريم بعد از مطرح ساختن مناجات شبانه، می فرمايد: «آيا كسانی كه عالم هستند با آن كسانی كه عالم نيستند يكسان اند؟ » از اين تعبير، روشن می شود كه نماز شب نشانه علم واقعی است.

نماز شب در كلام حضرت ختمی مرتبت صلی الله عليه وآله
الف. سفارش به نماز شب و تهجد
1. پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله در وصيّتش به علی عليه السلام كه هرگز نماز شب را ترك نمی كرد، فرمود: «اُوصيكَ فی نَفْسِكَ بِخِصالٍ فَاحْفَظْها ثُمَّ قالَ اللَّهُمَّ اَعِنْهُ... وَ عَلَيْكَ بِصَلوةِ اللَّيْلِ وَ عَلَيْكَ بِصَلوةِ اللَّيْلِ و عَلَيْكَ بِصَلوةِ اللَّيْلِ؛(14) تو را به اموری سفارش می كنم، همه را حفظ كن! سپس فرمود: خداوندا! او را (بر انجام اين سفارشات) ياری كن! تا آنجا كه فرمود: بر تو باد به نماز شب! بر تو باد به نماز شب! بر تو باد به نماز شب!»
2. در جای ديگر فرمود: «خَيْرُكُمْ مَنْ اَطابَ الْكَلامَ وَ اَطْعَمَ الطَّعامَ وَ صَلَّی بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيامٌ؛(15) بهترين شما كسانی هستند كه خوش گفتارند، گرسنگان را سير می كنند و در شب آن هنگام كه مردم در خواب اند؛ نماز می خوانند.»
3. همچنين فرمود: «اَشْرافُ اُمَّتی حَمَلَةُ الْقُرْآنِ وَ اَصْحابُ اللَّيْلِ؛(16) اشراف و بزرگان امّت من حاملان قرآن و شب زنده داران هستند.» و نيز فرمود: «ما زالَ جَبْرَئيلُ يُوصينی بِقِيامِ اللَّيْلِ حَتَّی ظَنَنْتُ اَنَّ خِيارَ اُمَّتی لَنْ يَنامُوا؛(17) آن قدر جبرئيل درباره نماز شب به من سفارش كرد كه گمان بردم نيكان امّت من هرگز نخواهند خوابيد.»
4. و فرمود: «عَلَيْكُمْ بِقِيامِ اللَّيْلِ فَاِنَّهُ دَأْبُ الصَّالِحينَ قَبْلَكُمْ وَ اِنَّ قِيامَ اللَّيْلِ قُرْبَةٌ اِلَی اللَّهِ وَ مَنْهاةٌ عَنِ الاِثْمِ؛(18) بر شما باد به برپا داشتن نماز شب! به درستی كه نماز شب عادت نيكوكاران قبل از شماست و به راستی كه نماز شب نزديك كننده به خدا و بازدارنده از گناه است.»

ب. پاداش نماز شب
سخنان حضرت در اين بخش بيش از آن است كه در بخشی از يك مقاله بگنجد، اما به عنوان نمونه، به دو روايت اشاره می شود.
1. پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله فرمود: «نماز شب وسيله ای است برای خشنودی خدا و دوستی ملائكه. نماز شب سنّت و روش پيامبران و نور معرفت و ريشه ايمان می باشد. بدن را آرامش می دهد و شيطان را خشمگين می كند. سلاحی است عليه دشمنان و وسيله ای است برای اجابت دعا و قبول شدن اعمال. روزی انسان را توسعه می دهد و شفيع بين ملك الموت و نمازگزار می شود. در عالم قبر تا (روز) قيامت زائر نمازگزار خواهد بود. هنگامی كه قيامت برپا شود، نماز شب بر سرش سايه می افكند، تاجی بر سر و لباسی بر بدنش می باشد و در قيامت نور پيش رويش و حائل بين او و آتش دوزخ خواهد بود. برای مؤمن حجت او نزد خدا و وسيله سنگينی ميزان اعمال و حكم عبور بر صراط و كليد بهشت می باشد؛ زيرا نماز تكبير و حمد و تسبيح و تمجيد و تقديس و تعظيم و قرائت و دعا... است. »(19)
2. همچنين آن حضرت فرمودند: «يا عَلِی ثَلاثُ فَرِحاتٍ لِلْمُؤْمِنِ لُقَی الاِخْوانِ وَالاِفْطارُ مِنَ الصِّيامِ وَالتَّهَجُّدُ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ؛(20) ای علي! سه چيز مايه انبساط خاطر و خوشحالی مؤمن است: ديدار دوستان، افطار كردن از روزه، و عبادت و شب زنده داری در پايان شب.»

تهجد و نماز شب در سيره پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله
الف. قبل از بعثت
چون محيط مكّه كفر اندود بود // هم درون كعبه شرك آلود بود
مصطفی بيرون شدی از آن مكان // رو سوی غارِ حرا در آن زمان
بهر آن كه روح را صافی كند // اربعين ها گريه و زاری كند
غار «حِرا » نقطه عبادتگاه «امين قريش » بود. او شبها و روزهای پيش از بعثت و رسالت را در آنجا سپری می كرد و اين نقطه دور از غوغای زمان و زمانه را به عنوان عبادتگاه خويش انتخاب كرده بود. تمام ماه رمضانها را در اين نقطه می گذراند و در غير اين ماه نيز ايّامی را در آنجا سپری می كرد و حتی همسر عزيزش می دانست هر گاه حضرت به خانه نيايد، به طور قطع در غار «حراء » مشغول عبادت است و هر موقع كسانی را دنبال او می فرستاد، او را در آن نقطه در حال تفكر و عبادت پيدا می كردند و او پيش از آنكه به مقام نبوت برسد، در باب دو موضوع بيشتر فكر می كرد؛ فكری كه برترين عبادتها بود:
1. اوراق و صفحات كتاب هستی را بررسی می كرد و در سيمای هر موجودی نور خدا، قدرت خدا و اثر علم او را مشاهده می كرد.
2. درباره وظيفه سنگينی كه می دانست به عهده او قرار خواهد گرفت و همين طور انحطاط و فسادی كه جامعه انسانی آن روز را فراگرفته بود، فكر می كرد. (21)
و سرانجام وحی نيز در همان غارِ حراء بر او نازل گشت و محل عبادت او نقطه آغاز رسالتش شد. آري، عبادتها و مناجاتهای شبانه، زمينه ساز رسالت و دريافت وحی گرديد.

ب. در جبهه ها
پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله نه تنها در دورانهای عادّی و آرام، اهل مناجات و نماز شب بود، بلكه در سخت ترين لحظه ها و درگيريها نيز مناجات را ترك نمی كرد.

از علی بن ابی طالب عليهما السلام نقل شده است كه فرمود: «شبی كه فردای آن واقعه بَدْر رُخ داد، باران باريد و مادر زير درخت و سپرهای خود پناه گرفتيم و رسول خداصلی الله عليه وآله شب را بيتوته كرد و نماز می خواند و مردم را بر قتال دعوت می كرد و در ميان ما تنها مقداد اسب سوار بود. در آن شب به هر كسی نگاه كردم، خفته بود، مگر رسول خداصلی الله عليه وآله كه در زير درختی نماز می گزارد و گريه می كرد تا اينكه صبح شد.»
ابن كثير می گويد: «شب جنگ بدر، شب جمعه و شب هفدهم ماه مبارك رمضان سال دوّم هجرت بود و رسول خداصلی الله عليه وآله آن شب را در كنار درختی نماز می گزارد و در سجده ذكر «يا حَی يا قَيُّومُ » را می گفت و تكرار می كرد. »(22)

ج. در طول شبها
اُمّ سلمه می گويد: رسول اكرم صلی الله عليه وآله در نيمه شب هميشه اين چهار دعا را می خواند و ناله می كرد: «اَللَّهُمَّ لاتَنْزَعْ صالِحَ ما اَعْطَيْتَنی ابداً، اَللَّهُمَّ لاتُشْمِتْ بی عَدُوّاً وَ لا حاسِداً اَبَداً، اَللَّهُمَّ لاتَرُدَّنی فی سُوءٍ اسْتَنْقَذْتَنی، اَللَّهُمَّ لاتَكِلْنی اِلی نَفْسی طَرْفَةَ عَيْنٍ اَبَداً؛(23) خدايا! آنچه از امور صالحه به من داده اي، باز پس نگير! بار خدايا! هيچ گاه دشمن مرا و آنهايی را كه نسبت به من حسد می ورزند، شاد نكن! خدايا! از آن بدی كه نجاتم داده اي، دوباره به آن برم نگردان! خدايا! يك چشم به هم زدن مرا به خودم وامگذار!»
گاه برخی از همسران پيامبر به آن حضرت اعتراض می كردند كه چرا اين همه ناله و شب زنده داری می كنی و حال آنكه قرآن درباره شما فرموده: «لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ »(24) «تا خداوند گناهان گذشته و آينده ات را (كه به تو نسبت می دادند) ببخشد.» يعنی كه عذاب و عقاب نداري. حضرت می فرمود: مگر همه عبادتها و شب زنده داريها برای نجات از عذاب است، «اَفَلا اَكُونَ عَبْداً شَكُوراً؛(25) آيا نبايد من يك بنده شكرگزار باشم؟»

د. در شعبان و رمضان
پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله در طول سال تهجد و نماز شب داشت، ولی در ماه شعبان و ماه مبارك رمضان عبادتش اوج می گرفت. در دعای ماه مبارك شعبان می خوانيم: «شَعْبانُ الَّذی حَفَفْتَهُ مِنْكَ بِالرَّحْمَةِ وَ الرِّضْوانِ الَّذی كانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله عليه وآله يَدْأَبُ فی صِيامِهِ وَ قِيامِهِ فی لَياليهِ وَ اَيَّامِهِ؛(26) شعبانی كه آن را با رحمت و رضوان خود پوشانده اي؛ شعبانی كه شيوه رسول خداصلی الله عليه وآله در آن اين بود كه شب و روز آن را به قيام (به نماز) و روزه سپری می كرد.»
امّا در ماه مبارك رمضان، مخصوصاً در شبهای قدر، علی الخصوص در دهه سوم ماه مبارك رمضان كاملاً بستر خواب را جمع می كرد و به عبادت می پرداخت. حضرت علی عليه السلام در اين باره فرموده است: «اَنَّ رَسُولَ اللَّهِ كانَ يَطْوی فِراشَهُ وَ يَشُدُّ مِئزَرَهُ فِی الْعَشْرِ الاَواخِرِ مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ وَ كانَ يُوقِظُ اَهْلَهُ لَيْلَةَ ثَلاثٍ وَ عِشْرينَ وَ كانَ يَرُشُّ وُجُوهَ النِّيامِ بِالْماءِ فی تِلْكَ اللَّيْلَةِ؛(27) رسول خداصلی الله عليه وآله (اين چنين) بود كه رخت خواب خويش را جمع می كرد و كمربندش را در دهه آخر از ماه رمضان محكم می بست و هميشه اين گونه بود كه اهل و عيالش را در شب بيست و سوم بيدار نگه می داشت و بر روی خواب رفتگان در آن شب آب می پاشيد (تا از درك شب قدر و درك شب زنده داری محروم نشوند) .»
حتی در شبهای بارندگی در حالی كه مسجد مدينه سقف نداشت، عبادت ديگران را با رفتار خويش وامی داشت كه در همان گل و باران بيدار باشند و نماز گزارند. (28)
علی عليه السلام در اين زمينه می فرمايد: «فَلَمْ يَزَلْ يَعْتَكِفُ فِی الْعَشْرِ الاَْواخِرِ مِنْ رَمَضانَ حَتّی تَوَفَّاهُ اللَّهُ؛(29) هميشه در دهه آخر ماه مبارك رمضان در حال اعتكاف بود تا آنكه از دنيا رفت.» پی نوشت:

1) اقبال لاهوري.
2) احزاب/ 21.
3) من لايحضره الفقيه، ج 1، ص 472.
4) اقبال لاهوري.
5) مزمل/ 1 - 4.
6) مزمل/ 5 - 8.
7) ر.ك: تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازي، ج 25، ص 177.
8) اسراء/ 79.
9) تفسير نمونه، ج 12، ص 231.
10) دهر/ 26.
11) سجده/ 16-17.
12) ذاريات/ 15 و 17 و 18.
13) زمر/ 9.
14) وسائل الشيعة، حرّ عاملي، دار احياء التراث العربي، ج 5، ص 268.
15) بحار الانوار، علامه مجلسي، دار احياء التراث، ج 84، ص 142، ح 14 و ص 144، ح 17.
16) همان، ص 138، ح 6.
17) همان، ص 139، ح 7.
18) كنز العمّال، متقی هندي، ح 21428.
19) همان، ج 84، ص 161، ح 52.
20) همان، ج 87، ص 142، ح 13.
21) ر. ك: فروغ ابديت، جعفر سبحاني، نشر عمّار، صص 178-179.
22) البداية والنهاية، ابن كثير، بيروت، دار احياء التراث العربي، ج 3، ص 326.
23) تفسير سوره نجم، دستغيب شيرازي، ص 100.
24) فتح/ 2.
25) كحل البصر، ص 78.
26) وسائل الشيعه، ج 10، ص 492.
27) بحار الانوار، ج 95، ص 145.
28) ر. ك: همان، ص 10.
29) همان، ج 94، ص 7، ح 8.

منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره77.

موعود

برچسب ها:
آخرین اخبار
پربازدید ها