امروز : سه شنبه ۵ اردیبهشت ۱۳۹۶ - 2017 April 24
۰۱:۵۵
ادموند
کمک مالی
موسسه قاف
جنبش
کد خبر: 35738
تاریخ انتشار: ۲۷ مرداد ۱۳۹۲ - ساعت ۱۲:۰۶
تعداد بازدید: 459
از روایات نقل شده از امام رضا(ع)، مقایسه پیامبر و ذكر بیشتر صفات پیامبر برای امام استفاده می‌شود.

از روایات نقل شده از امام رضا(ع)، مقایسه پیامبر و ذكر بیشتر صفات پیامبر برای امام استفاده می‌شود.

از روایات نقل شده از امام رضا(ع)، مقایسه پیامبر و ذكر بیشتر صفات پیامبر برای امام استفاده می‌شود. با كمك این روایات و تحلیل آنها ثابت می‌شود كه مقام امامت ویژه افرادی است كه از بیشتر ویژگی‌های پیامبر برخوردار باشند. این‌گونه نیست كه هر كسی با عنوان خلیفه و حاكم مسلمانان و مانند آن، شایستگی جایگاه امامت را داشته باشد.  این نوشتار می‌كوشد با روش اسنادی و تحلیلی و با توجّه به روایات نقل شده از امام رضا(ع) دیدگاه ایشان در مقایسه پیامبر و امام را بررسی كند. نتیجه بررسی این پژوهش آن است كه میان پیامبر و امام صفات مشتركی وجود دارد؛ مانند بندگی، برگزیده و نصب شدن، عصمت، علم الهی، حجّت الهی و خلافت الهی و لازم الاطاعه بودن. در كنار این اشتراك، پیامبر و امام از لحاظ چگونگی ارتباط با فرشته تفاوت نیز دارند. همچنین امام (از لحاظ امام بودن) از پیامبر (از لحاظ پیامبر بودن) برتر است.

 

 

1. تعریف پیامبر
در اصطلاح آیات و روایات، به پیامبر، «نبی» و «رسول» گفته می‌شود. این دو اصطلاح در آیات به سه صورت به كار رفته است:
الف) در برخی از آیات، «نبی» و جمع آن به صورت «انبیاء» یا «نبیین» ذكر شده است؛ مانند:
ـ «فَبَعَثَ اللهُ النَّبِيِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ»1؛
ـ «لَّقَدْ سَمِعَ اللهُ قَوْلَ الَّذِینَ قَالُواْ إِنَّ اللهَ فَقِیرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء سَنَكْتُبُ مَا قَالُواْ وَقَتْلَهُمُ الأَنبِيَاء بِغَيْرِ حَقٍّ»2.
ب) در برخی از آیات، «رسول» و جمع آن به صورت «رُسُل» ذكر شده است؛ مانند:
ـ «يَوْمَ يَجْمَعُ اللّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ»3؛
ـ «وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولٌ فَإِذَا جَاء رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ»4.
ج) برخی از آیات، هر دو تعبیر را ذكر كرده است؛ مانند:
ـ «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ»5؛
ـ «وَاذْكُرْ فِی الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَّبِيًّا»6.
«نبی» بر وزن فعیل به معنای فاعل، از ریشه «نبأ» (خبر) است7. پس «نبی» در لغت به معنای خبردهنده است و به پیامبر، «نبی» می‌گویند از این جهت كه از خدا خبر می‌دهد8. برخی از لغت‌شناسان، هر خبری را «نبأ» نمی‌دانند9؛ بلكه خبری می‌دانند كه دارای فایده بزرگ باشد و با آن، علم یا گمان غالب پیدا شود و اگر خبری این سه شرط را نداشته باشد، «نبأ» نمی‌گویند10. با توجّه به این معنا، «نبی» شخصی است كه خبر از فایده بزرگی می‌دهد و با آن، علم یا گمان غالب به مفادّ سخن او پیدا می‌شود.
«رسول» به نظر برخی، از ریشه «رِسل» به معنای برخاسته با تأنّی است و «رسول» به معنای برخاسته است. واژه رسول، گاهی به «پیام» اطلاق می‌شود و گاهی درباره شخص پیام‌آور به كار می‌رود11. به نظر برخی دیگر، «ارسال» به معنای فرستاده و تسلیط و «رسول» به معنای فرستاده شده است12. «رسول» در اطلاق قرآن كریم و روایات به معنای فرستاده و پیام‌آور است13.
در تفاوت میان «نبی» و «رسول» دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد14. برخی از بزرگان معاصر عقیده دارند كه از لحاظ مفهومی، گرچه بین معنای لغوی «نبوّت» و «رسالت» اشتراكی نیست؛ لیكن با توجّه به لازمه رسالت، مفهوم «نبوّت» از مفهوم «رسالت»، اعم است. لازمه رسالت كه داشتن پیامی از طرف خداست، این است كه رسول، از آن پیام باخبر باشد. از لحاظ مصداقی، از آیات و روایات استفاده می‌شود كه نسبت میان «نبيّ» و «رسول»، عموم و خصوص مطلق است15. از این‌رو، هر «رسول»، «نبی» است؛ لیكن هر «نبی»، «رسول» نیست. برخی از بزرگان مانند علّامه طباطبایی در تفاوت «نبی» و «رسول» عقیده دارند:
نبی كسی است كه صلاح زندگی و مرگ مردم را برای آنان روشن می‌كند، چه از اصول دین باشد و چه از فروع آن و این روشنگری براساس اقتضای عنایت الهی به هدایت مردم به سعادتشان است. رسول، آورنده رسالت خاصّ مشتمل بر اتمام حجّت است، به گونه‌ای كه مخالفت با او هلاكت یا عقاب را به دنبال دارد، همان‌گونه كه می‌فرماید: «لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ»16 و از سخن خدا معلوم می‌گردد كه فرق میان این دو بیش از فرق مفاد لفظشان، این است كه میان خدا و بندگانش برای نبی، شرافت علم به خدا و آنچه نزد اوست، وجود دارد17.
در روایتی از امام رضا(ع) در فرق میان «رسول» و «نبی» این‌گونه نقل شده است: «رسول» كسی است كه جبرئیل بر او نازل شود و او را ببیند و سخنش را هم بشنود و بدو وحی فرود آورد و بسا باشد كه در خواب بیند؛ مانند خواب ابراهیم(ع). «نبی» بسا سخن را بشنود [و جبرئیل را نبیند] و بسا شخص را بیند و چیزی نشنود18.
در اصطلاح اهل كلام، پیامبر به انسانی می‌گویند كه بدون واسطه بشری از خدا خبر دهد19. با توجّه به اینكه این تعریف، شامل امام معصوم نیز می‌شود، به دلیل آنكه امام معصوم نیز به واسطه الهام از خدا خبر می‌دهد، بهتر است پیامبر این‌گونه تعریف شود: انسان كاملی كه از خدای متعال با وحی خبر دهد.20 منظور از پیامبر در این نوشته، معنای اصطلاحی عامّ آن است. گفتنی است، براساس ادلّه نقلی، همه پیامبران به طور مستقیم وحی دریافت می‌كردند21.

2. تعریف امام
امامت در لغت به معنای پیشوایی كردن است22 و هركسی كه متصدّی رهبری گروهی شود، «امام» نامیده می‌شود، خواه در راه حق باشد یا در راه باطل، چنان‌كه در آیه 12 سوره «توبه» واژه «ائمه الكفر» را درباره كافران به كار برده است. «امامت» در اصطلاح اهل كلام عبارت است از: ریاست همگانی و فراگیر بر جامعه اسلامی در همه امور دنیوی و اخروی23.
بنابراین، «امام» شخصی است كه در امور دینی و دنیوی ریاست عامّه دارد و این ریاست به جانشینی از رسول خدا(ص) است.
برخی از بزرگان گفته‌اند: این تعریف بخشی از شئون امامت را بیان می‌كند و به عبارت دیگر، این تعریف از روی مماشات با اهل سنّت و ناظر به تعاریف آنهاست كه امامت را در حدّ ریاست تلقّی می‌كنند؛ وگرنه از دیدگاه شیعه، این تعریف تنها بخشی از مقامات امامت را ذكر می‌كند24. دلیل این نقد روشن است. براساس روایات فراوان كه بخشی از آنها در این مقاله ذكر می‌شود، یكی از شئون امامت ریاست فراگیر بر امور دنیوی و اخروی است. امام شئون دیگری نیز دارد كه در تعریف یاد شده منعكس نشده است، مانند خلافت الهی، وساطت میان مخلوقات و خدای متعال، عالم به علم الهی و ...

3. تفاوت پیامبر و امام
پس از بیان ویژگی‌های پیامبر برای امام از نظر روایات امام رضا(ع)، این سؤال پیش می‌آید كه آیا میان پیامبر و امام تفاوتی وجود دارد؟ حسن بن عبّاس معروفی از امام رضا(ع) پرسید كه میان «رسول» و «نبيّ» و «امام» چه فرقی وجود دارد؟ امام رضا(ع) این‌گونه جواب دادند: «فرق میان «رسول» و «نبی» و «امام» این است كه «رسول» كسی است كه جبرئیل بر او نازل شود و او را ببیند و سخنش را هم بشنود و بدو وحی فرود آورد و بسا باشد كه در خواب بیند؛ مانند خواب ابراهیم(ع). «نبی» بسا سخن را بشنود [و جبرئیل را نبیند] و بسا شخص را بیند و چیزی نشود، «امّا» كسی است كه سخن فرشته را بشنود شخص [او] را نبیند25.
این روایت تفاوت «نبی» و «رسول» و «امام» را از لحاظ ارتباط با خداوند متعال بیان می‌كند. بنابراین، بر اساس این حدیث، «امام» نیز با واسطه فرشته با خدای متعال ارتباط دارد، با این تفاوت كه او را نمی‌بیند و سخن او را می‌شنود. البتّه با توجّه به دلایل قطعی ختم نبوّت، ارتباط امام با فرشته از نوع ارتباط رسالی نیست؛ بلكه تنها برای تلقّی علوم از فرشته است.
تأكید بر این نكته ضرورت دارد كه بر اساس آیات و روایات فراوان، وحی رسالی تنها با واسطه پیامبران است و پیامبران، حاملان وحی هستند و با توجّه به اینكه نبوّت با رسول اكرم(ص) پایان یافته و پس از ایشان پیامبر دیگری نمی‌آید، امامان(ع) شریعت تازه‌ای نمی‌آورند و وحی و شریعت رسول اكرم(ص) را حفظ و تبلیغ می‌كنند. بنابراین، حدیث یاد شده درصدد بیان همه تفاوت‌های پیامبر و امام نیست و تنها تفاوت آنها از جهت ارتباط با خدا از راه فرشته بیان می‌كند. از این‌رو، روایت با ادلّه‌ای كه تفاوت‌های دیگری برای پیامبر و امام نقل كند، منافات ندارد.

4. برتری امام بر پیامبر
با توجّه به وجود بیشتر صفات پیامبر در امام، پرسش دیگری مطرح می‌شود و آن، این است كه آیا یكی از پیامبر و امام بر دیگری برتری دارد یا نه؟ از برخی روایات استفاده می‌شود كه مقام امام از مقام پیامبر بالاتر است. امام رضا(ع) در حدیث معروف امام می‌فرمایند:
«به راستی امامت [مقامی است] كه خداوند متعال آن را بعد از مقام نبوّت و خلّت (خلیل‌اللهی) در مرحله سوم به ابراهیم خلیل اختصاص داد و فضیلتی است كه او را به آن شرفیاب نمود و به وسیله آن نامش را بلندآوازه قرار داد و فرمود: «إِنِّی جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا26؛ به راستی تو را امام مردم قرار دادم.» خلیل(ع) خوشحال شد و عرض كرد: «وَمِن ذُرِّيَّتِی»؛ و از فرزندان من؟ خداوند عزّوجلّ فرمود: «لاَ يَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ؛ پیمان من به ظالمان نمی‌رسد.» این آیه، امامت هر ظالم تا روز قیامت را باطل نمود27.
توضیح این نكته ضروری است كه سخن در اینجا در محور مقام و جایگاه و اینكه مقام امامت از مقام پیامبری برتر است. بنابراین امام از جهت مقام امامت بر پیامبر از لحاظ مقام پیامبری برتری دارد. البتّه هرگاه فردی هم پیامبر باشد و هم امام، از لحاظ مقام امامت برتری دارد. از این‌رو، برخی از پیامبران كه افزون بر مقام پیامبری دارای مقام امامتند ـ همچنان‌كه روایت یاد شده درباره حضرت ابراهیم(ع) بر آن دلالت دارد ـ از لحاظ مقام امامت بر پیامبرانی كه دارای مقام امامت نیستند، برتری دارند. البتّه همه پیامبرانی كه مقام امامت دارند، در یك رتبه نیستند و برخی از آنها بر برخی دیگری برتری دارند. همچنان‌كه رسول اكرم(ص) بر همه پیامبران حتی كسانی كه دارای مقام امامت هستند و نیز بر امامان(ع) برتری دارد. امام رضا(ع) می‌فرماید: «خدای تبارك و تعالی پیامبرش محمّد(ص) را بر همه آفریده‌هایش از پیامبران و فرشتگان برتری داد و طاعت او را طاعت خود و پیروی از او را پیروی از خود قرار داد و زیارت او در دنیا و آخرت را زیارت خود قرار داد و فرمود: «مَّنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ الله»28 و فرمود: (إِنَّ الَّذِینَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللهَ يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِیهِمْ) 29. 30


پی‌نوشت‌ها:
1. سوره بقره (2)، آیه 213.
2. سوره آل عمران(3)، آیه 181.
3. سوره مائده (5)، آیه 109.
4. سوره یونس (10)، آیه 47.
5. سوره حج (22)، آیه 52.
6. سوره مریم (19)، آیه 51.
7. اسماعیل بن حمّاد جوهری، الصّحاح، ج 1، ص 74، واژه «نبأ».
8. همان.
9. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، صص 788 ـ 789، واژه «نبأ».
10. همان.
11. همان، صص 352 ـ 353، واژه «رسل».
12. سيّد علی‌اكبر قرشی، قاموس قرآن، ج 3، ص 91.
13. ر.ك: همان.
14. ر.ك: محمّدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 11، ص 54؛ سيّد محمّدحسین طباطبایی، المیزان، ج 2، ص 140.
15. محمّدتقی مصباح، راه و راهنماشناسی، ص 15.
16. سوره نساء (4)، آیه 165.
17. سيّد محمّدحسین طباطبایی، همان، ج 2، ص 140.
18. محمّدبن یعقوب كلینی، الكافی، ج 1، ص 176.
19. حسن‌بن یوسف حلّی، مناهج الیقین فی اصول الدین، ص 403.
20. سيّد محسن خرازی، بدایه المعارف الالهیه، ج 1، ص 211.
21. قرآن كریم در برخی آیات، وحی به همه پیامبران را ذكر می‌كند: «إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّینَ مِن بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإْسْحَقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَعِیسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا» (سوره نساء (4): آیه 163). در این آیه واژه «النّبیین» جمع محلی به الف و لام است و شامل همه پیامبران می‌شود و روشن است كه وحی به آنان مستقیم است و اگر وحی در این آیه، وحی غیرمستقیم باشد، اختصاص به برخی از پیامبر نداشت و شامل همه انسان‌ها می‌شد؛ چرا كه همه می‌توانند با واسطه برخی پیامبران از وحی برخوردار شوند. افزون بر آنكه، اطلاق وحی غالباً در وحی مستقیم است و در غیرمستقیم، نیاز به قرینه است. از روایات گوناگون نیز می‌توان استفاده نمود كه همه پیامبران وحی مستقیم دریافت می‌كردند، برای مثال، براساس روایت نقل شده از امام صادق(ع) تفاوتی در وحی به همه پیامبران نیست و تفاوت در چگونگی ارتباط با خدا از طریق وحی و وظیفه آنها نسبت به دیگران است (ر.ك: محمّدبن یعقوب كلینی، كافی، ج 1، صص 184 ـ 185).
22. ر.ك: اسماعیل‌بن حمّاد جوهری، همان، ج 5، ص 1865؛ راغب اصفهانی، همان، ص 87؛ علی‌اكبر دهخدا، فرهنگ دهخدا، واژه «امامت».
23. ر.ك: عبدالرزّاق لاهیجی، گوهر مراد، ص 329؛ سيّدعلی میلانی، الامامه فی اهم الكتل الكلامیه، ص 44؛ محمدتقی مصباح، آموزش عقاید، ج 1 ـ 2، صص 345 ـ 346.
24. سيّدمحسن خرازی، همان، ج 2، ص 9.
25. محمّدبن یعقوب كلینی، همان، ج 1، ص 176.
26. سوره بقره (2)، آیه 124.
27. همان، ص 196.
28. سوره نساء (4)، آیه 80.
29. سوره فتح (48)، آیه 10.
30. محمّدبن علی صدوق، عیون اخبار الرّضا(ع)، ج 1، ص 115.

منبع: سایت موعود

برچسب ها:
آخرین اخبار