امروز : شنبه ۴ آذر ۱۳۹۶ - 2017 November 24
۰۰:۴۴
ادموند
کمک مالی
کانال پیروان موعود
موسسه قاف
جنبش
کد خبر: 54006
تاریخ انتشار: ۶ مهر ۱۳۹۲ - ساعت ۰۸:۰۸
تعداد بازدید: 106
گروه کتاب و ادبیات، رقیه عزیزی شیرکوهی: از نخستین روزهای هجوم ناگهانی و ناجوانمردانه ارتش متجاوز عراق به مرزهای کشورمان، موضوعی شگفت‌انگیزی به نام ...

گروه کتاب و ادبیات، رقیه عزیزی شیرکوهی: از نخستین روزهای هجوم ناگهانی و ناجوانمردانه ارتش متجاوز عراق به مرزهای کشورمان، موضوعی شگفت‌انگیزی به نام «جنگ» وارد عرصه داستان نویسی ایران شد که از جمله آن می‌توان به ادبیات داستانی دفاع مقدس و ثبت تاریخ شفاهی اشاره کرد.

در این راستا به مناسبت هفته دفاع مقدس به سراغ محمدحسن ابوحمزه، یکی از نویسندگان و داستان‌نویسان ادبیات دفاع مقدس رفته و درباره این ادبیات و مشکلات پیش روی آن به گفت‌وگو پرداختیم که در ذیل از خاطرتان می‌گذرد:

* اکثر آثار ماندگار ادبی جنگ توسط کهنه سربازانی که جنگ را تجربه کرده‌اند، نوشته شده است

آقای ابوحمزه وضعیت ادبیات دفاع مقدس را در کشور چگونه ارزیابی می‌کنید؟

درکنار درخت تناور ادبیات ایران سالها است، نهالی روئیده که آن را ادبیات دفاع مقدس می‌نامیم. خوشبختانه رشد این نهال به نسبت رشد آن درخت تناور چشمگیر و امیدوار کننده است. پویائی، طراوت و جذابیت حاصل این نهال، بر زندگی و رشد ادبیات ایران اثر گذاشته است.

اما این نهال برای ادامه بقا و رشد منطقی و طبیعی خود نیازمند همه مراقبت‌های لازم است تا در گذر زمان زیر سایه تشریفات، نگاه‌های مدیریتی و سفارشی و سلیقه‌ای ضعیف نشود. ظرفیت‌های موجود در دفاع مقدس برای دست مایه‌های ادبی مانند شخصیت‌های بسیار ممتاز، حوادث گوناگون تأثیرگذار، محیط‌های سرزمینی بکر، ایده، سوژه و موضوعات بسیار ناب و دست اول آنقدر غنی، گسترده و ارزشمند است که می‌تواند به مرور زمان معرف ادبیات ایران در سطح جهان گردد.

بسیاری از آثار ماندگار ادبی با موضوع جنگ و از سوی کهنه سربازانی که جنگ ر ا تجربه کرده بودند به رشته تحریر در آمده است، آیا مردم ما با آن دفاع جانانه در مقابل هجوم نابرابر، افتخار آن را ندارند آثارشان در بزرگ‌ترین دانشگاه‌های دنیا تدریس شود؟، من می‌گویم دارد و خواهیم دید. 

* ادبیات دفاع مقدس نیازمند یک برنامه‌ریزی همه جانبه است        

نویسندگان بیشماری به این موضوع روی آورده و تاکنون داستانک، داستان، رمان، نمایشنامه و فیلمنامه‌های بسیاری با درجه‌بندی‌های مختلف خلق شده است.

این اقدامات نیم نگاه عامه مخاطب را به ادبیات دفاع مقدس معطوف کرده است و بعد از تولد آثار و کتاب‌های مؤفق مانند «دا» که به خوبی خود را در روی میز مطالعه نشان داد، چشم انتظاری مخاطب برای ظهور کارهای جدید را ایجاد کرده است، و این امیدوار کننده است. اما همه اینها کافی نیست و ادبیات دفاع مقدس نیازمند یک برنامه‌ریزی همه جانبه است.

ادبیات دفاع مقدس مقوله‌ای است که اگر درست و به جا به آن پرداخته شود، می‌تواند مورد اقبال تمامی اقشار، حتی کسانی که به ظاهر علاقه‌ای به این نوع ادبیات ندارند، باشد؛ و به عقیده من ما در انتقال حقایق دفاع مقدس مؤفق نبوده‌ایم. حرکت‌ها و پیشرفت‌های چشمگیری در این امر صورت گرفته و ما منکر آن نیستیم، همایش‌ها، جشنواره‌ها و تیراژ بالای کتب دفاع مقدس گواه این امر است، اما هنوز نتوانسته‌ایم به آن هدف نهایی و اصلی خود برسیم. شاید اندکی به آن نزدیک شده باشیم، اما فقط کمی.

* تا رسیدن به آن نقطه که حق دفاع ‌مقدس در ادبیات ادا شود، خیلی فاصله داریم

وضعیت رمان دفاع مقدس در کشور چگونه است؟

اگر وضعیت رمان دفاع مقدس را در مقایسه با اصل موضوع (دفاع مقدس) بسنجیم، هنوز اول راه بوده و نتوانسته است جایگاه واقعی خود را در حد و انداز واقعی خود پیدا کند و بسیار با آن فاصله دارد.

عظمت دفاع مقدس بیش از این است که تاکنون درباره آن نوشته شده است. تا رسیدن به آن نقطه که حق دفاع ‌مقدس در ادبیات ادا شود، خیلی فاصله داریم ضمن اینکه به جهانشمول بودن موضوع  نیز باید توجه داشته باشیم که این مسئولیت و فاصله تا رسیدن به هدف را دو چندان خواهد کرد.

باید در این زمینه نگاه جهانی داشته باشیم اما حرف بومی خود را بزنیم. از سوی دیگر اگر وضعیت رمان دفاع‌مقدس را با توجه به امر ادبیات ایران و رمان ایرانی مقایسه کنیم، نتیجه خوب است و در این مدت اندک رشد خوبی داشته است. هر کاری در شروع ممکن است گرفتار آزمون و خطا شود تا به نقطه مطلوب برسد. نویسندگان تلاش خودشان را می‌کنند و این از فروش خوب چند رمان دفاع مقدس و آثاری که با کیفیت بسیار خوب تولید شده، مشخص است.

* آینده ادبیات جهان متعلق به رمان ایرانی به ویژه دفاع مقدس است

اما یک مطلب مهم‌تر این که نزدیک شدن به موضوع هم یک جسارت خاصی می‌خواهد که شاید در بعضی نویسندگان هنوز به وجود نیامده است؛ علت هم احترام و اهمیتی است که مردم ما برای این حادثه بزرگ تاریخی کشور (دفاع مقدس) و رزمندگان قائل هستند.

دقت کنید برخی از نویسندگان مؤفق دفاع مقدس خود از کهنه سربازان و کسانی هستند که در دفاع حضور و نقشی اساسی داشتند و از دل همان حادثه متولد شده‌اند، راحت‌تر توانستند ارتباط برقرار کنند، چرا که آن فضا را درک کرده‌اند شخصیت‌ها را به خوبی می‌شناسند، کشمکش‌ها در شرایط سخت را تجربه کرده و با تمام وجود، عناصر داستانی که باید در آثارشان به کار بگیرند را لمس کرده‌اند؛ شک نکنید آینده ادبیات جهان متعلق به رمان ایرانی به ویژه دفاع مقدس است.

* امروزه یکی از معضلات اصلی ادبیات، رمان و فیلمنامه، طرح عشق‌های مثلثی است   

بهترین رمان در این حوزه از نظر شما باید دارای چه ویژگی باشد؟

علاوه بر رعایت اصول فنی و تخصصی در نگارش داستان و رمان چند نکته حائز اهمیت است، از عنوان دفاع مقدس استفاده نشده باشد و برخلاف آرمان‌های دفاع مقدس عمل کرده باشد. تاریخ دفاع را تحریف نکرده باشد و مبتنی بر تحقیق و پژوهش باشد. امروز یکی از معضلات اصلی در بخشی از ادبیات ما، رمان فیلمنامه و ... طرح عشق‌های مثلثی است که متأسفانه این آفت به روش‌هایی از سوی مروجان آن به ادبیات دفاع مقدس هم نزدیک می‌شود که باید نویسندگان دفاع مقدس به هوش باشند در این ورطه گرفتار نشوند.

آخرین داستانی که خواندم بر این پایه بنا شده بود و یک زن متأهل همزمان با دو مرد دیگر با ظاهری موجه تحت عنوان کار فرهنگی رابطه عاطفی برقرار کرده و پل ارتباطی آنها پیامک‌هایی مشترکی بود که چرخشی میان آنها در رفت‌وآمد بود غافل از اینکه رد پایی زشت بر زندگی زن به جا می‌ماند و کشمکش داستان بین دو مرد برای رسیدن به زن بود. جالب این که نویسنده آنقدر به خود جسارت داده بود که جلسات خصوصی آنها را در حضور همسر زن تعریف کرده بود. این خطرات تهدید کننده ادبیات است.

معتقدم از شعار دادن و سفارشی نوشتن خود‌داری شود. جذابیت باید در جای جای این آثار مشاهده شود، تا جایی که بتوانیم کسانی که با این ادبیات بیگانه هستند را هم به پای میز مطالعه این رمان‌ها بکشانیم و به او بشناسانیم.

* تشریح نحوه نگارش مشهورترین رمان جنگی تاریخ ادبیات روسیه توسط ابوحمزه

چرا ایران همانند سایر کشورها نظیر کشور روسیه، رمان قوی چندین جلدی درباره جنگ ندارد؟

ادبیات روسیه مخصوصاً ادبیات جنگ آن چند لایه است و به جنگی ربط دارد که رمان درباره آن نوشته شده است مثل رمان «تامیرا و سلیم» که توسط «لامانوسوف» درباره  جنگ آزاد سازی مسکو در جنگ روس‌ها و تاتارها نوشته شده است و به نسبت اهمیت جنگ، کارهایی در همان اندازه نوشته شده است.

مشهورترین رمان جنگی تاریخ ادبیات روسیه و بلکه تاریخ ادبیات جهان «جنگ و صلح» اثر «لئو تولستوی» است این رمان به مدت پنج سال (1863 تا 1869) نوشته شده است؛ تولستوی این رمان 2 هزار صفحه‌ای را هفت‌بار بازنویسی کرد.

این رمان درباره جنگ سال 1812 است که روس‌‌ها به آن لقب جنگ کبیر میهنی داده‌اند، نوشته شده است. به همان اندازه که جنگ کبیر میهنی برای مردم روسیه ارزشمند بود، رمان «جنگ و صلح» هم جایگاه خود را در نزد مردم روس پیدا کرد تا حدی که به تازگی برای یاد بود و ادای احترام به نام «تولستوی» سکه طلا هم ضرب کرده‌اند.

دوم فاصله وقوع جنگ تا نگارش رمان که چیزی حدود پنجاه سال طول کشید که با توجه به سال تولد تولستوی (9 سپتامبر 1828 میلادی) وی در زمان وقوع جنگ هنوز متولد نشده بود و چندین سال پس از جنگ متولد شده است.

از طرفی تولستوی در جنگ (کریمه) شرکت داشت و جنگ نقش به سزایی در پرورش ذهن او داشت؛ پس ما هنوز فرصت داریم اما این نباید باعث سستی نویسندگان شود. اما مشکلاتی در این خصوص داریم. البته نه تنها در خصوص رمان دفاع مقدس این سوال مطرح است بلکه در سایر موضوعات هم رمان ایرانی درگیر این معضل است.

* نوقلمان ادبیات دفاع مقدس نیازمند حمایت مسئولان و سازمان‌های ذی‌ربط هستند

با توجه به اینکه برخی از نوقلمان به حوزه ادبیات دفاع مقدس ورود یافته‌اند، آیا توانسته‌اند نیازهای این حوزه را برآورده سازند؟

حضور نوقلمان و نویسندگان جوان به این حوزه را از توفیقات چند سال اخیر حوزه دفاع مقدس می‌دانم. کسانی که بعضاً آن دوره را به چشم ندیده‌اند، و تنها با شنیده‌ها و مطالعه پای به میدان گذاشته‌اند.

قدر اینها را باید دانست. مسلماً نیازها هنوز برطرف نشده، اما تا حد قابل توجهی بهبود یافته. شاید حمایت مسئولان و سازمان‌های ذی‌ربط از این نویسندگان، راه مناسبی برای ترقی و پیشرفت آنها، و در نتیجه بهبود وضعیت ادبیات دفاع مقدس باشد.

نوقلمان با توجه به شرایط‌شان، خوب شروع کرده‌اند و اگر این کارها را تمرین بدانیم آینده‌ای خوب در پیش دارند اگر در همین مسیر باقی بمانند، حمایت شوند و البته نیازهایشان تأمین شود.

* مسئولان پس از شناسایی اهالی قلم، درست در جایی که آنها را بالا برده‌اند، رها می‌کنند 

نقاط ضعف، کم‌کاری و کوتاهی در این حوزه را در چه چیزهایی مشاهده می‌کنید؟

به نظرم صدا و سیمای ما از تمام پتانسیل‌های خود استفاده نمی‌کند. تلویزیون رسانه‌ای است که این روزها همه به آن دسترسی دارند، و زمان قابل توجهی از وقت خود را به آن اختصاص می دهند. پس می‌توان با برنامه‌ریزی صحیح و با به کارگیری نیروهای نخبه در این امر، از ظرفیت‌های موجود در صدا و سیما استفاده کرد.

مسئولان فرهنگی هم باید پذیرای ایده‌های نو باشند. متأسفانه این هم یکی دیگر از معضل‌ها است، که صدای نویسندگان و برنامه سازان جوان شنیده نمی‌شود. اگر هم ایده و طرحی داشته باشند، در بیشتر مواقع هدر می‌رود. جوانان، نوجوانان و نوقلمان با چاپ یک کتاب یا برگزیده شدن در جشنواه‌رها شناسایی و معرفی می‌شوند اما درست در جایی که آنها را بالا برده‌ایم رها می‌کنیم.

چقدر جوانان مستعدی بودند که در آمار برگزیدگان جشنواره‌های گذشته معرفی شدند اما امروز هیچ نامی از آنها نیست. به یک متولی برای شناسایی ساماندهی و بهره‌برداری مناسب برای این گروه از نویسندگان نیاز داریم. از موازی‌کاری پرهیز شده و در سرتاسر کشور باید یک رویه منظم و حساب شده طراحی شود تا به ساماندهی و حمایت از نوقلمان بپردازد و آنها گرفتار سلایق مختلف نشوند.

* در ثبت تاریخ شفاهی، نگاه انتقادی به شهادت شفاهی و برداشت‌ها لازم است     

با توجه به اینکه هزاران نفر از اسراء و جانبازان در حال حاضر زنده و در سینه‌شان خاطراتی از جنگ نهفته است چرا هنوز خاطرات آنها جمع‌آوری و ثبت نشده است؟

تاریخ شفاهی، ثبت و حفظ شهادت شفاهی ماحصل یک فرآیند است. با این تعریف اولین سوال این است چه کسانی باید در خصوص دفاع مقدس مورد مصاحبه قرار گیرند. با توجه به این نکته که در ثبت تاریخ شفاهی نگاه انتقادی به شهادت شفاهی و برداشت‌ها لازم است.

کسانی که باید خاطرات آنها ثبت شوند عبارتند از رزمندگانی که مستقیم درگیر موضوع بوده‌اند. پشتیبانی کنندگان جنگ. مردم و خانوادهایی که مستقیم و غیرمستقیم درگیر جنگ بوده‌اند.

من دسته آخر را طرف درگیر جنگ می‌دانم چرا که آنها نیز شاهد حوادث و اتفاقاتی بوده‌اند که بسیار مهم است و می‌توان تمهیداتی پیش‌بینی کرد تا این مهم انجام شود.

* ثبت تاریخ شفاهی نیازمند ایجاد یک سازمان مستقل است

آیا سازمانی نباید متولی جمع‌آوری و ثبت تاریخ شفاهی باشد؟

اگر سازمان مستقلی برای این کار تأسیس شود خیلی بهتر است. توجه بفرمائید شمار کسانی که باید برای تدوین تاریخ شفاهی دفاع مقدس از آنان مصاحبه شود، بسیار زیاد است.

فقط اگر به شمار نیروهای داوطلب مردمی و بسیج بپردازیم با رقم بسیار بالایی روبه‌رو خواهیم شد. در کنار آن سایر نیروهای درگیر جنگ، ارتش، سپاه جهاد سازندگی و ...که در شروع شاید، کار را نا‌ممکن نشان بدهد. بهترین روش پس از تأسیس نهادی خاص و معرفی متولی جهت برنامه‌ریزی، استفاده از نیروهای اعزام کننده است؛ یعنی هر یگان به ثبت تاریخ شفاهی نیروهای تحت امر خویش بپردازد. درکنار نیروهای دولتی پایگاه‌های بسیج و مساجد ظرفیت انجام این کار را در سطح نیروهای بسیجی و مردم دارند.

* تاریخ شفاهی دوران دفاع مقدس در صدا و سیما به ثبت می‌رسد

دلیل بی‌توجهی به تاریخ شفاهی و ثبت آنها در کتاب چیست؟

دلیل اصلی بی‌توجهی است، که اشاره کردید. شاید تاکنون احساس نیاز در آن مشاهده نشده بود. اما خبر خوب اینکه به تازگی برای ثبت تاریخ شفاهی اقداماتی آغاز شده است؛ از جمله آن در سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است، مسئولیت ثبت تاریخ شفاهی سازمان صدا و سیما در دوران دفاع مقدس به اینجانب سپرده شده است که اقدامات اولیه آن انجام شده است، مراحل تحقیقاتی کار شروع نیز شده و در آینده نتیجه کار ارائه خواهد شد.

* هنوز ثبت تاریخ شفاهی به معنی واقعی کلمه نیست و جای زیادی برای کار دارد 

افرادی همانند شهید احمد کاظمی رفتند اما در زمان حیات‌شان خاطرات آنها از جنگ تحمیلی و انقلاب جمع‌آوری و ثبت نشد، دلیل این کوتاهی‌ها را شما چه می‌دانید؟

همان که شما فرمودید، کوتاهی بود چون متولی خاصی نداشته است. اما باید اشاره کنم، کارهایی شروع شده است مثلاً در کتاب «بابانظر» که به خاطرات «شهید محمدحسن نظرنژاد» پرداخته شده است اطلاعات خوبی از آن شهید بزرگوار به ثبت رسیده است که متأسفانه بعد از آن، مرحوم حسن‌نژاد به درجه شهادت نائل آمدند.

نوع کامل‌تری از این نمونه، می‌توان به کتاب ارزشمند «مهتاب خین» اشاره کرده که با پرسش و پاسخ همراه بوده است و اطلاعات خوبی را از خاطرات سردار حسین همدانی ثبت و ذخیره کرده است. اما همه اینها هنوز ثبت تاریخ شفاهی به معنی واقعی کلمه نیست و جای زیادی برای کار دارد.

در خصوص انقلاب به همان اندازه که کار شده است، مشکل هم بیشتر است زیرا فاصله نقطه شروع انقلاب تا امروز خیلی بیشتر است و نیازمند عزم جدی‌تری در این عرصه احساس می‌شود.

* تاکنون متون تاریخ شفاهی به صورت تخصصی تولید نشده است

هر ساله سازمان‌ها و نهادهایی نظیر حوزه هنری، سازمان تبلیغات، بنیاد حفظ آثار و بنیاد شهید کتاب‌های زیادی را در حوزه ادبیات دفاع مقدس و تاریخ شفاهی منتشر می‌کنند، اما تاکنون در حوزه تاریخ شفاهی قوی ورود نیافته‌ایم، دلیل آن چیست؟

ابتدا باید مشخص شود تاریخ شفاهی مورد استفاده چه گروهی از جامعه است آیا عموم مردم به آن نیازمند هستند یا نه بخشی که نیاز به تحقیق و پژوهش دارند؟

وقتی مخاطب مشخص شد، بر مبنای نیاز مخاطب اندازه تولید هم معلوم می‌شود. آن وقت سازمان‌ها و نهادهایی که نام بردید تکلیف خود را می‌دانند ضمن اینکه همه آنها بحث اقتصادی کار را هم در کنار کار فرهنگی در نظر می‌گیرند.

کوتاهی کار به این علت است که تاکنون این کار متولی خاصی نداشته است که متون تاریخ شفاهی به صورت تخصصی تولید شود. امیدواریم با مشخص شدن متولی کار مراحل کار هم به خوبی انجام شود.

* با یک برنامه‌ریزی منظم می‌توان «تاریخ شفاهی دفاع مقدس» را آغاز کرد

آیا پرداخت به مقوله تاریخی شفاهی نیاز به تعریف جداگانه بودجه دارد؟

بله اولین و مهمترین نیاز تأمین مالی پروژه و اختصاص ردیف بودجه است. سبک کار با توجه به ابواب جمعی گستره‌ای که درگیر کار می‌شوند، بسیار هزینه‌بر است. نیاز به پژوهش در خصوص موضوع یکی دیگر از محل‌های تخصیص بودجه است. از طرفی گستردگی ابعاد مختلف دفاع مقدس که شامل نیروی انسانی عظیم درگیر ماجرا، تنوع  موضوعات، تعدد عملیات‌ها، مکان‌های مختلف وقوع حادثه به وسعت مرزی از شمال غرب کشور تا جنوبی‌ترین نقطه مرزی در خلیج فارس و .. . است، می‌طلبد به همین ظرفیت بودجه، امکانات و نیروی انسانی کار آمد در نظر گرفت.

حرف پایانی و تقاضای شما از مسئولان و متولیان این امر؟

سال 1367 که جنگ تمام شد، خیلی‌ها که به نوعی با موضوع دفاع مقدس ارتباط داشتند اعم از رزمندگان، خانواده‌های شهدا، مسئولان و ... حضور داشتند که امروز در جمع ما نیستند و انبوهی از خاطرات را بدون ثبت یا بازگو کردن با خود برده‌اند. تا امروز کوتاهی شده اما هنوز دیر نشده است و می‌توان با یک برنامه‌ریزی منظم این مهم (تاریخ شفاهی دفاع مقدس) آغاز کرد و آن را برای آیندگان به یادگار بگذاریم.

جنگ ما یک جنگ عادی نبود، سراسر حماسه و از خود گذشتگی بود که ابعاد مختلف آن بعد از سال‌ها پنهان مانده است. همان که امروز غرور ملی ما محسوب می‌شود و می‌بایست به بهترین روش برای آیندگان حفظ شود. همچنان که ما به روز به دنبال افزایش دانش فنی تجهیزات دفاعی هستیم تا در روز مبادا قدرت دفاع داشته باشیم، به همان اندازه هم باید به حفظ ترویج و آموزش و نهادینه کردن فرهنگ دفاع مقدس بپردازیم، «بهنام محمدی‌ها» نه با تجهیزاتی مانند تجهیزات دشمن که با شجاعت ایمان و ایثار در برابر چندین لشگر دشمن جنگیدند. پس مسئولینی که امروز به سبب ایثار دیروز شهدا و رزمندگان برای که قدرت تکیه زده‌اید،  دیروز را فراموش نکنید تا فردا سرافکنده نباشید.

انتهای پیام/و
برچسب ها:
آخرین اخبار
پربازدید ها