امروز : دوشنبه ۱۵ آذر ۱۳۹۵ - 2016 December 5
۰۶:۴۰
ادموند
کمک مالی
کانال پیروان موعود
موسسه قاف
جنبش
کد خبر: 82862
تاریخ انتشار: ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۳ - ساعت ۰۶:۰۰
تعداد بازدید: 76
به گزارش خبرنگار کتاب و ادبیات فارس، یکی از کتاب های شعر مهم و قابل توجهی که امسال به نمایشگاه کتاب رسیده است، گزیده اشعار علی معلم دامغانی شاعر نام ...

به گزارش خبرنگار کتاب و ادبیات فارس، یکی از کتاب های شعر مهم و قابل توجهی که امسال به نمایشگاه کتاب رسیده است، گزیده اشعار علی معلم دامغانی شاعر نام آشنای کشورمان است که انتشارات سپیده باوران آن را منتشر کرده است. این کتاب 512 صفحه دارد.

علی معلم دامغانی شاعرِ شگردهای نو در قالب‌های کهن شعر فارسی است. صورت کامل شعر او در قالب مثنوی رخ نموده است. هم از این روی در این گزیده، تکیه بیشتر بر این قالب است، به‌گونه‌ای که تقریباً همه مثنوی‌های شاعر ما را در آن می‌توان یافت. البته رویکرد تازه شاعر به ترانه‌سرایی که حاصل آن ترانه‌های ماندگار است، نیز از نظر دور نمانده‌ است.

امتیاز مهم این کتاب که اخیرا منتشر شده است، گره‌گشایی‌های بسیاری است که در شعرهای دشوار یاب علی معلم صورت گرفته و مهم‌تر این که شماری از این گره‌ها به مدد خود شاعر و طبق یادداشت‌هایش بر کتاب حاضر، گشوده شده است. افزون بر این، همه کتاب به رؤیت این شاعر قبل از چاپ رسیده است.

در مقدمه این کتاب به قلم محمدکاظم کاظمی درباره این گزیده آمده است:

اکنون قریب به سه دهه از انتشار رجعت سرخ ستاره، اولین و تنها مجموعه شعر جناب علی معلم دامغانی میگذرد. شاعر ما از آن پس شعرهای بسیاری سروده، ولی کمتر به انتشارشان راغب بوده است. حتی چنان که در یادداشت او در آن کتاب می بینیم، چاپ رجعت هم به اصرار دوستان بوده است و نه به میل خود ایشان: «... این قدر هست که مرا در انتشار این مجموعه، هرگز رغبتی نبوده است. پافشاری بعضی از ارباب فتوت به تشویق و دلگرمی من، این داغ را بر پیشانی ادب فارسی نهاد. وه که چه طعنه زنند بر من و... شاعران. شاید که به حرمت نام و یاد آن عزیزان که بر زبان و قلمم رفته است اهل معنی در این هرزه درایی ها به دیده اغماض بنگرند و بر این بیچاره ببخشایند.» 

سروده های پس از رجعت جز در مطبوعات و جُنگ ها منتشر نشده است و به همین دلیل، دست دوستداران شعر علی معلم از آنها کوتاه بوده است، مگر به مدد تفحص بسیار در کتابخانه ها و بایگانی های نشریات. بعضی منابع این شعرها چنان نایاب و دور از دسترس است که میتوان با اطمینان گفت که بسیاری از دوستداران شعر علی معلم، حتی آنها را ندیده اند، مثل مثنوی «به حقّ حق که خداوندی زمین با ماست» و مثنوی «ماند زین غربت...» که فقط یکی دو بار و آن هم در یادنامه های بعضی شب شعرها و کنگرهها چاپ شده است.

**اولین کس در پی انتشار اشعار

شاید اولین کسی که پس از انتشار رجعت سرخ ستاره در پی تدوین شعرهای علی معلم دامغانی در دفتری منظم و مرتب برآمد، صاحب این قلم باشد که در اوایل دهه هفتاد، مجموعه مثنوی های رجعت را همراه با دیگر مثنوی های این شاعر که غالباً در مطبوعات و جنگ ها منتشر شده بود، به صورت مجموعهای حاصل از بریده روزنامه ها و صفحاتی که از کتاب رجعت کپی شده بود گرد آورد. این مجموعه که در چند نسخه و آن هم در میان دوستان تکثیر شد، تا سالها تنها مرجع دسترسی به بیشتر شعرهای جناب معلم بود، به ویژه که خود رجعت نیز در آن زمان سخت نایاب بود.

گفتنی است که در سال های اخیر رجعت سرخ ستاره با ویرایش جناب دکتر محمدرضا ترکی به تجدید چاپ رسیده است. همچنین گزیدهای از شعرهای جناب معلم در سلسله «گزیده ادبیات امروز» کتاب نیستان چاپ شده است، ولی آن هم فقط شعرهای رجعت را در خود دارد. چنین است که آرزوی انتشار مجموعه نسبتاً کاملی از شعرهای جناب معلم به صورت کتاب، در دل من و دیگر دوستداران شعر ایشان باقی مانده است. شاعر ما نیز به این کار رغبتی نشان نداد، چنان که جناب دکتر محمدرضا ترکی در مقدمه چاپ دوم رجعت سرخ ستاره شرحی از این احوال بازگفته است.

قریب به شش سال پیش، جناب عابس قدسی مدیر فاضل و اهل ادب نشر سپیده باوران ـ که خود از دوستداران جدی شعر علی معلم است ـ علاقه اش را به انتشار گزیدهای از شعرهای ایشان با من در میان گذاشت. این پیشنهاد برای من که باری از شدت این علاقه و احساس نیاز، بسیاری از این شعرها را با وصفی که گفته آمد تکثیر کرده بودم، بسیار مایه خرسندی بود و نیز موجب نگرانی. خرسندی از این روی که یکی از آرزوهای دست نیافتنی ام را نزدیک به تحقق می دیدم؛ و نگرانی از این که مبادا شاعر ما که همواره از انتشار شعرهای تازهاش به صورت کتاب پرهیز داشته است، از این کار ناخشنود شود.

در سال 1387 که توفیق دیدار جناب معلم در حاشیه جلسه ای میسر شد، من با همان نگرانی این موضوع را به ایشان مطرح کردم و خوشبختانه ایشان با محبت و بزرگواری تمام، فرمود که به هر آنچه من در این زمینه انجام دهم رضایت دارد. این اعلام رضایت، برای ما مایه قوت قلب بود و آن تردیدی را که در آن تصمیم داشتیم، از میان برداشت.

**گره گشایی از شعر علی معلم

ولی آنچه مرا بیمناک می داشت، کم بضاعتی ام برای گره گشایی از دشواریهای شعر جناب معلم بود، کاری که برای این مجموعه سخت ضرور می نمود. خوشبختانه به مدد جناب قدسی، بخت آشنایی با جناب محمد نورالهی را یافتم، این پژوهشگر جوان، سختکوش و در عین حال علاقه مند و شیفته به شعر و شخصیت علی معلم دامغانی.

مطالعه و تعمق در شعر علی معلم، تحصیل در رشته زبان و ادبیات پارسی و سرکشیدن های گسترده و پیگیر به حوزه های مختلفی از علوم انسانی، بخشی از فضایل و خصایلی است که جناب نورالهی بدانها آراسته است و اینها، سپردن این کار به ایشان را بایستنی می نمود. به واقع کوشنده اصلی کتاب همایشان بوده است و در پاورقی های کتاب هم هر جا کلمه «گردآورنده» ذکر شده است، منظور جناب محمد نورالهی است.

آنگاه که ما برای تعریف ساختار کتاب با شاعر گرانقدر سیدابوطالب مظفری مشورت کردیم، او پیشنهاد کرد که برای هر مثنوی مقدمه ای کوتاه نوشته شود تا مدخلی باشد برای ورود به آن، و مخاطب را برای فهم و التذاذِ بیشتر، آماده سازد. این کار را سودمند یافتیم و برعهده خود او گذاشتیم، که می دانستیم بهتر از هر کسی از عهده اش برمی آید.

سهم دلخواه من در این کار، ویرایش و دیگر امور فنی بود. این ویرایش به طور طبیعی با پیشنهادهایی در مورد پاورقیها و دیگر اجزای متن، و نیز افزودن بعضی پاورقیها همراه شد. در این مرحله از دانش و آگاهی جناب عابس قدسی و حسین باقری هم بهره مند بودیم که با بازخوانی همه متن کتاب، اصلاحاتی سودمند در کار داشتند، هم در قرائت و شرح بعضی بیتها، هم در معنی واژگان و توضیح اشارات و تلمیحات. آنچه اکنون می بینید و پس از قریب به پنج سال به ثمر رسید، حاصل این همدستی مبارک است.

**چه کسانی در انتشار کتاب کمک کرده اند؟

اما از این تشریک مساعی که بگذریم، یک مزیت مهم متن کتاب حاضر این است که متن و پاورقی های آن به رؤیت جناب علی معلم دامغانی رسیده و حاصل آن، بعضی اصلاحات و رفع برخی ابهام هاست. این چیزی است که تا اواخر تدوین کتاب، بدان امید نداشتیم، چون پیش از این هم شاعر ما غالباً از این کار شانه خالی کرده بود، حتی در چاپ دوم رجعت سرخ ستاره، چنان که جناب ترکی در مقدمه آن یادآور شده است. ولی به مدد و پیگیری شاعران گرانقدر جناب مصطفی محدثی خراسانی و محمدحسین جعفریان، و دوست هنرمند گرامی رحمت قاسمی، این آرزوی ما برآورده شد. در نوبت اول فهرستی از ابهامهای ما در متن کتاب که شامل حدود هفتاد مورد بود، به رؤیت شاعر رسید و پاسخی مکتوب از ایشان گرفت. این ما را دلیر ساخت و در نوبتی دیگر بازخوانی همه متن کتاب را از ایشان خواستار شدیم که باز با موافقت جناب معلم روبه رو شد. در این نوبت نیز بسیار بیت ها اصلاح شد و بسیار اصلاحاتِ کارآمد به دستخط خود شاعر از او دریافت شد، توأم با امضای تأییدوار ایشان بر تک تک صفحات. در انتهای کتاب تصویرهایی از این صفحات را می بینید.

ما ضمن اعمال این اصلاحات، در پی نوشتها یادآوری کرده ایم که اینها حاصل اصلاحات و توضیحات سراینده برای چاپ حاضر است، تا خواننده آنجا که اختلافی میان متن این کتاب با نسخه هایی دیگر از شعرها می بیند، در ابهام نماند.

البته باید معترف باشیم که با وجود تلاش های ما و رهنمودهای جناب معلم، هنوز دشواریهایی در فهم بسیاری از بیتهای شعر ایشان باقی است. همچنین ممکن است که پاره ای از گره گشایی های چاپ حاضر به صواب نزدیک نباشد یا خطاهایی فنی در متن رخ نموده باشد. ما امیدواریم که در چاپ های بعد، شاهد یادداشت های مشروح تر شاعرِ ما بر شعرها باشیم و نیز از نظرهای اهل دانش و ادب برای تعالی این اثر بهره بگیریم.

**در این کتاب چه خواهید یافت؟

کتاب حاضر در چهار فصل تنظیم شده است. فصل اول مثنوی های کتاب رجعت سرخ ستاره است. از آن روی که بنای کار ما بر گزینش آثار شاعر بوده است، از غزل های این کتاب درگذشتیم، چنان که خود شاعر نیز در آغاز فصل غزل ها گفته است: «غزل ها یادگار گذشته دور و فراموش شده ای است که از آن جز این باد در دست من نیست.» 

فصل دوم، دربرگیرنده مثنویهای بعد از رجعت سرخ ستاره است. اینها تا کنون در کتابی در کنار هم چاپ نشده است و جناب نورالهی آنها را از مطبوعات، جُنگها و حتی در مواردی دستنویس ها فراهم کرده است. منبع هر مثنوی در انتهای آن درج شده است. بعضی از این شعرها گاه در چند جای با اختلاف هایی منتشر شده است که گردآورنده آنها را در جای خود توضیح داده است.

فصل سوم قصیده های شاعر است که جز در یک مورد، از نشریات و جُنگهای قدیمی و فراموش شده نقل شده اند. آن یک مورد قصیده ای است که از شاعر در محفل شعری شنیده شده و تا جایی که ما خبر داریم، تا کنون در هیچ جای چاپ نشده است.

فصل چهارم گزیده ای از ترانه هاست. می دانیم که ترانه سرایی در قریب به یک دهه اخیر زمینه اصلی کار علی معلم دامغانی بوده است و مسلماً گزیده شعر او، بدون گزینه ای از ترانه ها، ناقص می ماند.

پرسشی که در مورد ساختار کتاب حاضر قابل طرح است، این است که با آن که این کتاب صفت «گزیده» را با خود دارد، چرا همه مثنوی های موجود شاعر را در آن آورده ایم. به واقع در آغاز قصد کنار نهادن چند مثنوی را داشتیم، ولی به دو ملاحظه این کار را نکردیم. یکی این که جوهر اصلی شعر علی معلم در مثنوی هایش پدیدار شده و او در این قالب صاحب سبک و دارای اعتباری خاص است. ولی با این هم او در این قالب گزیده گوی بوده و آنچه ما از او به دست داریم، 35 مثنوی است که تقریباً همه درخشان است و ماندگار. اگر هم گزینشی از مثنوی ها صورت می گرفت، تعداد مثنوی های کنارنهادنی بسیار نبود و بعضی از همین ها ممکن بود طرف مراجعه و مطالبه مخاطبانی باشد که این کتاب را به امید خواندن آثاری تهیه میکنند که از طریقی دیگر، دسترسی بدان ها دشوار است.

به هر حال با توجه به این که ما از غزل های شاعر صرف نظر کرده ایم و از ترانه ها نیز گلچینی در کتاب آمده است، عنوان «گزیده» برای این کتاب بیجا نیست، هرچند باید اعتراف کرد که کتاب اکنون قدری «فربه تر از گزیده» شده است.

متن مرجع ما در فصل اول کتاب، چاپ اول رجعت سرخ ستاره (حوزه اندیشه و هنر اسلامی، 1360) بوده است. این کتاب در سال 1385 با مقدمه کوتاه و ویرایش جناب دکتر محمدرضا ترکی توسط انتشارات سوره مهر به چاپ دوم رسیده است. در این چاپ بعضی غلط های تایپی گرفته شده و البته در مواردی اندک، غلط هایی جایگزین آنها شده است. بنابراین ما طبیعتاً چاپ اول کتاب را ملاک دانستیم، مگر آنجا که ضبط چاپ دوم واقعاً مرجّح بود. البته بازبینی جناب معلم و اصلاحات ایشان در متن کتاب حاضر، بسیاری از این موارد را حل کرد. ما در هر حال موارد اختلاف را در پی نوشت درج کردیم تا روشن باشد. کلمه «رجعت» در این پی نوشت ها به رجعت سرخ ستاره اشاره دارد و کلمه «ترکی» به اصلاحات جناب دکتر ترکی در چاپ دوم.

اما درباره پی نوشت های کتاب حاضر، گفتنی است که اینها سه دسته است. یک دسته پی نوشت هایی است که توسط جناب نورالهی نوشته شده است. اینها با کاوش ها و پژوهش های گسترده او در متون مختلف ادبی و دینی و تاریخی و فرهنگ های لغت زبانهای گوناگون و دانشنامه ها و خلاصه هر آن چیزی که می توانست در فهم شعر دشواریاب علی معلم سودمند افتد، تهیه شده است و به نظر میرسد که بسیاری از گرهها را برای عموم مخاطبان شعر علی معلم می گشاید. دسته دیگر یادداشت های خود شاعر در رجعت سرخ ستاره و بعضی از مثنوی های منتشر شده در مطبوعات است، به اضافه راهگشایی های ایشان در مراحل رفع ابهام و بازبینی متن چاپ حاضر که پیشتر ذکر آن رفت. اینها برای این که از پی نوشت های جناب نورالهی تفکیک شود، با قید «سراینده» مشخص شده است. در مواردی از یادداشتهای جناب دکتر ترکی هم با قید «ترکی» استفاده کرده ایم.

بعضی واژگان دشوار شعر علی معلم در چند شعر و گاه چند بار در یک شعر تکرار شده است. ما اینها را فقط یک بار و غالباً در اولین جایی که آمده است معنی کردیم تا تکرار پی نوشتها برای خواننده ای که همه کتاب را می خواند ملال آور نشود. ولی از آن روی که ممکن است خواننده کتاب فقط به یکی از شعرها مراجعه کند و یا با توجه به حجیم بودن کتاب، از یک نوبت تا نوبتی دیگر معنی آن واژه را از خاطر ببرد، فهرستی برای این واژگان مکرّر در انتهای کتاب ترتیب دادیم که به کمک آن دانسته می شود که هر کلمه در کدام صفحه معنی شده است. البته بعضی از واژگان دارای حوزه معنایی وسیعی است. ما از میان معانی مختلف یک کلمه، همان را در پی نوشت ذکر کردیم که گمان می رفت به منظور شاعر در همان شعر نزدیک باشد، ولی باید پذیرفت که ممکن است شاعر در مواردی به معنای غریبتری نظر داشته باشد.

با این وصف و با همه تلاش و دقتی که در کار داشته ایم، چه در مورد واژگان و چه در مورد شرح هایی که در پانوشتها آمده است، کار خود در این کتاب را ایمن از خطا نمی دانیم و طالب رهنمودهای اهل نظر هستیم. به هر حال امیدواریم که سعیِ ما کتاب حاضر را به آنچه دوستداران شعر علی معلم دامغانی از گزیده شعر او انتظار دارند، نزدیک کرده باشد.
انتهای پیام/و
برچسب ها:
آخرین اخبار